مهمترین قانونی که در حال حاضر از آن به عنوان قانون شوراها یاد می­کنند؛ «قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات شوراهای اسلامی و انتخابات شهرداران مصوب 1/3/1375» می­باشد.

     در این قانون از ذکر وظایف کلی شوراها خودداری شده است و بیشتر وظایف تفصیلی نهاد شورا، بیان شده است.

     در این گفتار به دلیل اهمیت «شورای اسلامی شهر» ما به تبیین وظایف و اختیارات این نهاد مهم مردمی در اداره­ی امور شهر می­پردازیم.

     ماده­ی 71 قانون شوراها، وظایف شورای شهر را در 34 بند عنوان نموده است؛ که در ذیل بیان می­گردد:

 

1. وظایف شورای شهر در ارتباط با شهردار

الف) انتخاب شهردار

     «شورای اسلامی شهر موظف است بلافاصله پس از رسمیت یافتن نسبت به انتخاب شهردار واجد شرایط اقدام کند.»[1]

     «انتخاب شهردار توسط شورای اسلامی شهر برای مدت چهار سال می­باشد.»[2]

     «شهردار نمی­تواند همزمان عضو هیچ­یک از شوراهای اسلامی شهر و روستای کشور باشد.»[3]

     باید توجه داشت براساس قانون جدید شوراها، «نصب شهرداران در شهرهای با جمعیت بیشتر از دویست هزار نفر و مراکز استان بنا به پیشنهاد شورای شهر و حکم وزیر کشور و در سایر شهرها به پیشنهاد شورای شهر و حکم استاندار صورت       می­گیرد.»[4]

     قانونگذار، وزارت کشور را موظف به تهیه­ی آیین­نامه­ی شرایط احراز سمت شهردار کرده است.[5]

ب) قبول استعفای کتبی شهردار

     ممکن است شهردار به هر دلیل نخواهد در سمت شهردار ادامه­ی فعالیت دهد، در این صورت می­تواند با استعفای کتبی از سمت خود کناره­گیری کند البته به موجب قانون شوراها، قبول استعفای شهردار منوط به تصویب شورای اسلامی شهر می­باشد.[6]

پ) برکناری شهردار توسط شورای شهر با رعایت مقررات قانونی

     ترتیب برکناری شهردار به این صورت است که «چنانچه یک یا چند نفر از اعضای شورای شهر به عملکرد شهردار یا عملیات شهرداری اعتراض یا ایرادی داشته باشند، ابتدا توسط رئیس شورا موارد را به صورت روشن به شهردار تذکر خواهند داد. در صورت عدم رعایت مفاد مورد تذکر، موضوع به صورت سؤال مطرح می­شود که در این صورت رئیس شورا سؤال را کتباً به شهردار اطلاع خواهد داد و حداکثر ظرف مدت ده روز پس از ابلاغ، شهردار موظف به حضور در جلسه عادی یا فوق­العاده شورا و پاسخ به سؤال می­باشد.

     چنانچه شهردار از حضور استنکاف ورزیده یا پاسخ وی قانع کننده تشخیص داده نشود طی جلسه­ی دیگری موضوع مجـدداً به صورت استیضاح که حداقل به امضای یک سوم اعضای شورا رسیده باشد، ارائه می­شود. فاصله بین ابلاغ تا تشکیل جلسه که از طرف رئیس شورا تعیین خواهد شد حداکثر ده روز خواهد بود. شورا پس از طرح سؤال یا سؤالات و جواب شهردار رأی موافق یا مخالف خواهد داد. درصورتی که شورا با اکثریت دوسوم اعضا رأی مخالف دهد شهردار از کار برکنار و فرد جدیدی از سوی شورا انتخاب خواهد شد.»[7]

ج) تعلیق شهردار براساس مقررات قانونی

     چنانچه شهردار از سمت خود معلق شود، در زمان تعلیق فاقد اختیارات شهرداری می­باشد و در این دوره­ی خدمت وی خاتمه یافته تلقی می­گردد تا وضعیت وی روشن شود.[8]

د) فقدان هریک از شرایط احراز سمت شهردار به تشخیص شورای شهر

     درصورتی که شورای اسلامی شهر تشخیص دهد شهردار در هر زمان فاقد هریک از شرایط احراز سمت شهرداری می­باشند، خدمت وی در سمت شهردار خاتمه یافته تلقی می­گردد.[9]

2. وضع و تصویب مقررات شهرداری

     با بررسی بندهای مختلف ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375 و موارد اصلاحی و الحاقی سال­های بعد، می­توان درخصوص وضع و تصویب مقررات شهرداری

قائل به دو دسته شد:

الف) وضع و تصویب مقررات پیشنهادی شهرداری

     این دسته از مقررات پس از پیشنهاد شهرداری توسط شورای شهر تصویب    می­شود. براساس قانون شوراها مصوب 1/3/1375 وظایف شورای شهر درخصوص تصویب مقررات پیشنهادی شهرداری عبارتند از:

«1- تصویب آیین­نامه­های پیشنهادی شهرداری پس از رسیدگی به آنها

2- تصویب بودجه، اصلاح و متمم بودجه و تفریغ بودجه­ی سالانه شهرداری

3- تصویب وام­های پیشنهادی شهرداری

4- تصویب مقررات لازم به پیشنهاد شهرداری جهت نوشتن هر نوع مطلب و یا الصاق هر نوع نوشته و آگهی و تابلو بر روی دیوارهای شهر

5- تصویب اساس­نامه مؤسسات و شرکت­های وابسته به شهرداری با تأیید و موافقیت وزارت کشور»[10]

     با بررسی موارد فوق بایست اذعان نمود که ماهیت این مقررات ایجاب می­کند که شهردار به همراه همکاران خود پس از بررسی دقیق آنها، این مقررات پیشنهادی را جهت تصویب به شورای اسلامی شهر ارسال نماید، تا شورا براساس صواب­دید درخصوص آنها اعلام نظر نماید.

ب) وضع و تصویب مقررات توسط شورای شهر

     گاهی شورای شهر راساً بدون پیشنهاد شهرداری اقدام به وضع و تصویب مقررات در خصوص مسایل شهر می­نماید که موارد ذیل از آن جمله است:

«1- وضع مقررات و نظارت بر حفر مجاری و مسیرهای تأسیسات شهری

2- تصویب نام­گذاری معبر، میادین، خیابان­ها، کوچه و کوی در حوزه­ی شهری و همچنین تغییر نام آنها

3- تصویب معاملات و نظارت بر آنها به منظور تسریع در پیشرفت امور شهرداری، شورا می­تواند اختیار تصویب و انجام معاملات را تا میزان معینی به شهردار واگذار کند.

4- تصویب نرخ خدمات ارائه شده توسط شهرداری

5- تصویب نرخ کرایه وسایل نقلیه درون شهری

6- وضع مقررات مربوط به ایجاد و اداره­ی میدان­های عمومی توسط شهرداری

7- وضع مقررات لازم در مورد تشریک مساعی شهرداری با اداره­ها و بنگاه­های    ذی­ربط برای دایر کردن نمایشگاه­های کشاورزی، هنری، بازرگانی و غیره.»[11]

3- نظارت بر اجرای مصوبات و دیگر اقدامات شهرداری

     در برخی از بندهای ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1375، موارد نظارت بر اجرای مصوبات و اقدامات شهرداری توسط شورای شهر بدین شرح است:

«1- نظارت بر اجرای طرح­های مربوط به ایجاد و توسعه معابر، خیابان­ها، میادین و فضاهای سبز و تأسیسات عمومی شهر

2- نظارت بر ایجاد گورستان، غسال­خانه و تهیه وسایل حمل اموات مطابق با اصول بهداشت و توسعه شهر

3- نظارت بر حسن جریان دعاوی مربوط به شهرداری

4- نظارت بر امور بهداشت حوزه­ی شهر

5- نظارت بر انواع معاملات شهرداری و حق اداره و حفظ سرمایه و دارایی­های نقدی، جنسی و اموال منقول و غیرمنقول و نظارت بر حساب درآمد و هزینه­های شهرداری.

6- نظارت بر حسن اجرای مصوبات شورا و طرح­های مصوب در امور شهرداری و سایر سازمان­های خدماتی در ارتباط با شهرداری»[12]

4. وظایف سازمان­های دولتی و مؤسسات عمومی در ارتباط با شورای شهر

     به موجب قانون شوراها «واحدهای شهرستانی کلیه سازمان­ها و مؤسسات دولتی و مؤسسات عمومی غیردولتی که در زمینه ارائه خدمات شهری وظایفی را به عهده دارند، موظفند برنامه سالانه خود در خصوص خدمات شهری را که در چارچوب اعتبارات و بودجه سالانه خود تنظیم شده به شورا ارائه نمایند.»[13]

     در قسمتی دیگر از این قانون در باب وظایف شورای شهر آمده است: «بررسی و شناخت کمبودها، نیازها و نارسائی­های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، بهداشتی، اقتصادی و رفاهی حوزه انتخابیه و تهیه طرح­ها و پیشنهـادهای اصلاحی و راه­حل­هـای کاربردی در این زمینـه­ها جهت برنـامه­ریزی و ارائـه آن به مقامات ذی­ربط»[14] چنانکه ملاحظه می­گردد هم سازمان­های دولتی و هم شوراهای اسلامی شهر بایستی برای حل مشکلات با هم مساعدت لازم را داشته باشند تا کارها به خوبی پیش برود.

5. وظایف شورای شهر در ارتباط با مردم

     اهم وظایف شورای شهر در ارتباط با مردم براساس بندهای ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1375 به شرح ذیل می­باشد:

«1- برنامه­ریزی درخصوص مشارکت مردم در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی با موافقت دستگاه­های ذیربط.

2- تشویق و ترغیب مردم درخصوص گسترش مراکز تفریحی، ورزشی و فرهنگی با هماهنگی دستگاه­های ذیربط

3- اقدام درخصوص تشکیل انجمن­ها و نهادهای اجتماعی، امدادی، ارشادی و تأسیس تعاونی­های تولید و توزیع و مصرف، انجام آمارگیری، تحقیقات محلی و توزیع ارزاق عمومی دستگاه­های ذیربط»[15]

     در اینجا لازم به تذکر است که براساس قانون شوراها «در کلیه­ی قوانین و مقرراتی که انجمن شهر عهده­دار وظایفی بوده است شورای اسلامی شهر با رعایت مقررات این قانون بعد از یک سال از تاریخ تصویب جانشین انجمن شهر خواهد بود.»[16]

 

مبحث سوم: وظایف و اختیارات شوراها در آیین­نامه­های اجرایی

     بر اساس قانون شوراها مصوب 1375؛ «وزارت کشور مسئول اجرای این قانون

است (قانون شوراها) و موظف است ظرف دو ماه آیین­نامه­های اجرایی مورد نیاز را تهیه و هیأت وزیران موظف است ظرف سه ماه پس از تصویب این قانون خارج از نوبت آئین­نامه­های مذکور را تصویب نماید.»[17]

قانونگذار ما، صلاحیت وضع آیین­نامه­های اجرایی را در اختیار وزارت کشور قرار داده است که این وزارتخانه بایستی پس از وضع آیین­نامه­های مربوط جهت تصویب آن، به هیأت وزیران بفرستد و تصویب نهایی برعهده­ی هیأت وزیران است.

[1] - تبصره­ی 1 بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[2] - بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[3] - تبصره­ی 2 بند 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375، اصلاحی 27/10/1383.

[4] - تبصره­ی 3 بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[5] - ماده­ی 72 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[6] - قسمت الف تبصره­ی 4 بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[7] - ماده­ی 73 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[8] - قسمت ج تبصره­ی 4 بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[9] - قسمت د تبصره­ی 4 بند 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[10] - بندهای 9و 12و 13و 25و 15 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[11] - بندهای 22-24-14-26-27-28 و 29 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[12] - بندهای 23-21-17-18-8 و 3 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[13] - بند 32 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/75- الحاقی 6/7/1382.

[14] - بند 2 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[15] - بندهای 5 و 6 و 7 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[16] - تبصره­ی 1 ماده­ی 71 قانون شوراها مصوب 1/3/1375.

[17] - ماده­ی 94، قانون شوراها، مصوب 1/3/1375.